Zeebioloog Jasper de Goeij verslond als jochie van vijf de films van onderwaterpionier Jacques Cousteau. Maar het echte zaadje voor zijn oceaanpassie werd geplant door zijn buurman aan de Leidse Scarlattistraat, koraalonderzoeker en duiker Willem Prud’Homme van Reine: “Hij had mooie verhalen en nam weleens een stukje koraal mee. Hij en zijn dochters doken, dat wilde ik ook allemaal.”
Een spons heeft geen brein, ogen, oren, armen, of bloed. En is overal op de wereld te vinden. Op de bodem van de Atlantische Oceaan, maar ook in onze eigen Amsterdamse grachten. De Goeij: “Als je je polyester bootje een keer uit de gracht haalt, dan vind je vaak sponzen onder de boot.” De spons kent vele gedaanten: in de vorm van een golfballetje, een mansgrote beker, een pijp of een gewei, maar ook als een dun vlieslaagje van een millimeter dik op de zeebodem. Ze kunnen honderden jaren oud worden. Water filteren kan het dier als de beste. “Een spons ter grootte van een basketbal filtert per dag een heel 25-meter zwembad.”
Wat is de functie van de spons in het water?
“In de diepzee is heel weinig voedsel. Daar zweeft van alles rond, suikers, bacteriën en plankton, maar die zijn niet direct eetbaar voor de visjes, krabbetjes, wormen en garnaaltjes op de zeebodem. De spons filtert al die stoffen uit het water en zet ze door te poepen en te niezen om in voedsel voor de andere bodemdieren. De spons is de bemester van de onderwaterwoestijn.”
Door dat filteren van de spons wordt het water schoner. “Sponzen verwerken zelfs virussen en zware metalen. Je zou ze wat mij betreft ook goed kunnen gebruiken om vervuild water te filteren, zoals de grachten van Amsterdam.”
“Naast cateraar en schoonmaker is de spons ook de vuilnisman van de oceaan. De stoffen die de spons verwerkt, zijn allemaal koolstofverbindingen, het goedje dat medeverantwoordelijk is voor de huidige klimaatverandering. Wat niet iedereen weet: de spons is een dier. Dat komt met name omdat een spons, net als wij, vooral voedsel inneemt en deels weer uitpoept, en daarbij zuurstof gebruikt en kooldioxide produceert.”
Hoe plant zo’n aan de bodem vastgeplakt wezen zich voort?
“Ze kunnen niet gezellig naar elkaar toe lopen voor een potje seks. Een spons spuit op bepaalde tijden eitjes en zaadcellen in de waterkolom, die dan door andere sponzen worden ‘verwerkt’. Maar het kan ook asexueel, dan splitst een deel van de spons zich af, en leeft dan vrolijk verder.”
Wat is je doel?
“De diepzee in kaart brengen. Op land kun je zelfs je fiets geparkeerd zien staan op Google Maps. Maar van drie kwart van de oceaanbodem – de helft van het aardoppervlak – weten we helemaal niets. Overal waar wij wel komen zien we dat er best veel sponzen en andere zeedieren leven. Op de bodem van de Barentszzee alleen al – minder dan een procent van de wereldwijde oceaanbodem – ligt 23 miljard kilogram aan sponzen. Om je een idee te geven: dat is ongeveer evenveel als het gewicht van alle bewoners in de Europese Unie. Met de kanttekening dat het grondgebied van de EU drie keer zo groot is als dat van de Barentszzee.”
“De bodemdieren nemen koolstof op en stoten kooldioxide uit. De vraag is: wat is hun invloed op klimaatverandering? De oceaan is heel belangrijk, want verantwoordelijk voor de helft van de aardse zuurstofproductie, en neemt bovendien een derde van de door de mens uitgestoten kooldioxide op. Maar in de klimaatrapporten van het IPCC is de bodem van de oceaan een groot zwart gat. Die oceaan is niet alleen maar iets om zwijmelend over uit te kijken, of lekker op te surfen of in te zwemmen. Hij is van levensbelang. Als de oceaan zijn stroming verandert, kan hier zomaar een ijstijd komen. En als het water niet gezond en schoon is, wordt de mens op den duur ook ziek.”
Waar gaat je volgende reis naartoe?
“Volgend jaar gaan we op expeditie naar de Arctische Oceaan, bij de Noordpool. Dat is de snelst veranderende zee op aarde. Door het smeltende ijs verandert niet alleen de temperatuur, maar ook de lichtinval en de stroming van de zee. We gaan de gevolgen daarvan voor het leven in de diepzee in kaart brengen.”
Even bellen met
Oost is rijk aan wetenschappelijke instellingen. Denk maar aan locaties als het Science Park en Roeterseiland. En de HvA aan de Weesperstraat. In deze rubriek een wetenschapper uit Oost en zijn/haar onderzoek. Dit keer: zeebioloog en sponskenner Jasper de Goeij, werkzaam op het Science Park.
